<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>AUSENCIA Archivos - Revista Imagen Arte Diseño</title>
	<atom:link href="https://riad.fad.unam.mx/tag/ausencia/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://riad.fad.unam.mx/tag/ausencia/</link>
	<description></description>
	<lastBuildDate>Tue, 12 May 2026 18:27:48 +0000</lastBuildDate>
	<language>es</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	

<image>
	<url>https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2020/06/cropped-icon-1-32x32.jpg</url>
	<title>AUSENCIA Archivos - Revista Imagen Arte Diseño</title>
	<link>https://riad.fad.unam.mx/tag/ausencia/</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<item>
		<title>NAUFRAGIOS</title>
		<link>https://riad.fad.unam.mx/naufragios/?utm_source=rss&#038;utm_medium=rss&#038;utm_campaign=naufragios</link>
					<comments>https://riad.fad.unam.mx/naufragios/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[JERÓNIMO PALOMARES]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 28 Apr 2026 19:34:12 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Ensayo Visual]]></category>
		<category><![CDATA[NAUFRAGIO]]></category>
		<category><![CDATA[AUSENCIA]]></category>
		<category><![CDATA[MEMORIA]]></category>
		<category><![CDATA[BITÁCORA INTERVENIDA]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://riad.fad.unam.mx/?p=118717</guid>

					<description><![CDATA[<p>Como una forma de explorar el duelo de la ausencia a través de la memoria, dispuse un cuaderno en blanco a pescadores que han naufragado y a familiares que han perdido un ser querido en el mar; para que ellos mismos narraran su experiencia. </p>
<p>El cargo <a href="https://riad.fad.unam.mx/naufragios/">NAUFRAGIOS</a> apareció primero en <a href="https://riad.fad.unam.mx">Revista Imagen Arte Diseño</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<div class="wpb-content-wrapper"><div data-parent="true" class="vc_row row-container" id="row-unique-0"><div class="row double-top-padding single-bottom-padding single-h-padding limit-width row-parent"><div class="wpb_row row-inner"><div class="wpb_column pos-top pos-center align_right align_left_tablet align_left_mobile column_parent col-lg-3 single-internal-gutter"><div class="uncol style-light"  ><div class="uncoltable"><div class="uncell no-block-padding" ><div class="uncont" ><div class="uncode-info-box versalitas h4 font-weight-800 text-capitalize" ><span class="category-info"> <a href="https://riad.fad.unam.mx/category/ensayo-visual/" title="View all posts in Ensayo Visual" class="">Ensayo Visual</a></span></div></div></div></div></div></div><div class="wpb_column pos-top pos-center align_left column_parent col-lg-9 single-internal-gutter"><div class="uncol style-light"  ><div class="uncoltable"><div class="uncell no-block-padding" ><div class="uncont" ><div class="vc_custom_heading_wrap "><div class="heading-text el-text" ><h2 class="h1" ><span>AUSENCIA</span></h2></div><div class="clear"></div></div>
	<div class="wpb_raw_code wpb_raw_html  css-autor" >
		<div class="wpb_wrapper">
			
                
                    <!--begin code -->

                    
                    <div class="pp-multiple-authors-boxes-wrapper pp-multiple-authors-wrapper pp-multiple-authors-layout-simple_list multiple-authors-target-shortcode box-post-id-117939 box-instance-id-1 ppma_boxes_117939"
                    data-post_id="117939"
                    data-instance_id="1"
                    data-additional_class="pp-multiple-authors-layout-simple_list.multiple-authors-target-shortcode"
                    data-original_class="pp-multiple-authors-boxes-wrapper pp-multiple-authors-wrapper box-post-id-117939 box-instance-id-1">
                                                <span class="ppma-layout-prefix"></span>
                        <div class="ppma-author-category-wrap">
                                                                                                                                    <span class="ppma-category-group ppma-category-group-1 category-index-0">
                                                                                                                        <ul class="pp-multiple-authors-boxes-ul author-ul-0">
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            
                                                                                                                    <li class="pp-multiple-authors-boxes-li author_index_0 author_jeronimo-palomares no-avatar">
                                                                                                                    
                                                            <div class="pp-author-boxes-avatar-details">
                                                                <div class="pp-author-boxes-name multiple-authors-name"><a href="https://riad.fad.unam.mx/author/jeronimo-palomares/" rel="author" title="JERÓNIMO PALOMARES" class="author url fn">JERÓNIMO PALOMARES</a></div>                                                                                                                                                                                                
                                                                                                                                
                                                                                                                            </div>
                                                                                                                                                                                                                        </li>
                                                                                                                                                                                                                                                                                        </ul>
                                                                            </span>
                                                                                                                                                                                    </div>
                        <span class="ppma-layout-suffix"></span>
                                            </div>
                    <!--end code -->
                    
                
                            
        
		</div>
	</div>
<div class="uncode_text_column text-small" ><p><strong>Palabras clave:</strong> naufragio, ausencia, memoria, bitácora intervenida.</p>
</div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img fetchpriority="high" decoding="async" class="wp-image-118728" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-10-copia.webp" width="720" height="576" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-10-copia.webp 720w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-10-copia-300x240.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-10-copia-350x280.webp 350w" sizes="(max-width: 720px) 100vw, 720px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div><figcaption>Autor: Jerónimo Palomares<br>
Técnica: Cianotipia <br>
Título: Naufragios<br>
Año: 2024
</figcaption></div><div class="uncode_text_column" ><p><strong>Resumen</strong></p>
<p>Como una forma de explorar la incertidumbre y la ausencia desde la memoria, ofrecí un cuaderno en blanco a pescadores de la comunidad de Moroncarit, Sonora que han naufragado, así como a familiares de quienes partieron al Mar de Cortés y no regresaron. Su escritura, su caligrafía, se vuelve un lienzo de emociones contenidas que deja entrever las causas del infortunio: una bitácora intervenida de peripecias diversas.</p>
<p><strong>Introducción</strong></p>
<p>En el sur de Sonora hay comunidades pesqueras que, durante el mandato presidencial de Álvaro Obregón (1920- 24), tuvieron auge económico debido a la injerencia del mismo. Hoy, después de un siglo, están en el olvido por las autoridades estatales.</p>
<p>En Moroncarit, la comunidad mayo/yoreme en donde realicé las fotos, encontré familias que han perdido a sus progenitores, debido a las condiciones deplorables de las lanchas y los peligros a los que se enfrentan los pescadores cuando salen de las comunidades al mar abierto y no regresan; enmarcando una agonía de recuerdos de los que sólo el mar de Cortés es cómplice.</p>
</div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118720" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-2-copia.webp" width="720" height="576" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-2-copia.webp 720w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-2-copia-300x240.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-2-copia-350x280.webp 350w" sizes="(max-width: 720px) 100vw, 720px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div><figcaption>Autor: Jerónimo Palomares<br>
Técnica: Cianotipia <br>
Título: Naufragios<br>
Año: 2024
</figcaption></div><div class="uncode_text_column" ><p>A partir de que los pescadores deciden salir a altamar por la caza del tiburón, hace treinta años comienzan los primeros casos de naufragios y de pérdidas humanas. Un elemento significativo sobre las causas de naufragios, es el alto consumo de estupefacientes. En una charla que sostuve con un pescador, me confesó que un gran número de pescadores no sale a altamar, sino lleva consigo su dosis de cristal, marihuana, piedra y alcohol. Al ser retratados, algunos pescadores que naufragaron, crearon sus propios personajes acompañados de una red y un resto óseo de algún animal marino; aludiendo al naufragio físico a la fuerza del mar, del viento y los huracanes.</p>
</div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118721" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-3-copia.webp" width="720" height="576" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-3-copia.webp 720w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-3-copia-300x240.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-3-copia-350x280.webp 350w" sizes="(max-width: 720px) 100vw, 720px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118723" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-5-copia.webp" width="720" height="576" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-5-copia.webp 720w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-5-copia-300x240.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-5-copia-350x280.webp 350w" sizes="(max-width: 720px) 100vw, 720px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118724" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-6-copia.webp" width="720" height="576" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-6-copia.webp 720w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-6-copia-300x240.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-6-copia-350x280.webp 350w" sizes="(max-width: 720px) 100vw, 720px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118726" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-8-copia.webp" width="720" height="576" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-8-copia.webp 720w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-8-copia-300x240.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-8-copia-350x280.webp 350w" sizes="(max-width: 720px) 100vw, 720px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118727" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-9-copia.webp" width="720" height="576" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-9-copia.webp 720w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-9-copia-300x240.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-9-copia-350x280.webp 350w" sizes="(max-width: 720px) 100vw, 720px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118725" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-7-copia.webp" width="720" height="489" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-7-copia.webp 720w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-7-copia-300x204.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-7-copia-350x238.webp 350w" sizes="(max-width: 720px) 100vw, 720px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118729" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-familiar-de-pescador-2024-3-copia.webp" width="1391" height="1800" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-familiar-de-pescador-2024-3-copia.webp 1391w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-familiar-de-pescador-2024-3-copia-232x300.webp 232w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-familiar-de-pescador-2024-3-copia-791x1024.webp 791w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-familiar-de-pescador-2024-3-copia-768x994.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-familiar-de-pescador-2024-3-copia-1187x1536.webp 1187w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-familiar-de-pescador-2024-3-copia-350x453.webp 350w" sizes="(max-width: 1391px) 100vw, 1391px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div><figcaption>Jerónimo Palomares, Naufragios, texto de familiar de pescador, 2024.</figcaption></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118730" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-1-copia.webp" width="1391" height="1800" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-1-copia.webp 1391w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-1-copia-232x300.webp 232w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-1-copia-791x1024.webp 791w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-1-copia-768x994.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-1-copia-1187x1536.webp 1187w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-1-copia-350x453.webp 350w" sizes="(max-width: 1391px) 100vw, 1391px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div><figcaption>Jerónimo Palomares, Naufragios, texto de pescador, 2024.</figcaption></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118731" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-5-copia.webp" width="1391" height="1800" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-5-copia.webp 1391w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-5-copia-232x300.webp 232w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-5-copia-791x1024.webp 791w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-5-copia-768x994.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-5-copia-1187x1536.webp 1187w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-5-copia-350x453.webp 350w" sizes="(max-width: 1391px) 100vw, 1391px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div><figcaption>Jerónimo Palomares, Naufragios, texto de pescador, 2024.</figcaption></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118732" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-7-copia.webp" width="1390" height="1800" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-7-copia.webp 1390w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-7-copia-232x300.webp 232w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-7-copia-791x1024.webp 791w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-7-copia-768x995.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-7-copia-1186x1536.webp 1186w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-7-copia-350x453.webp 350w" sizes="(max-width: 1390px) 100vw, 1390px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div><figcaption>
Jerónimo Palomares, Naufragios, texto de pescador, 2024.
</figcaption></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118718" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-9-copia.webp" width="1391" height="1800" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-9-copia.webp 1391w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-9-copia-232x300.webp 232w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-9-copia-791x1024.webp 791w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-9-copia-768x994.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-9-copia-1187x1536.webp 1187w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-texto-de-pescador-2024-9-copia-350x453.webp 350w" sizes="(max-width: 1391px) 100vw, 1391px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div><figcaption>Jerónimo Palomares, Naufragios, texto de pescador, 2024.</figcaption></div><div class="uncode_text_column" ><p><strong>Conclusión</strong></p>
<p>Con<em> Naufragios </em>propongo un presente vacío por incertidumbre y añoranzas. Vacíos que también dejan las instituciones en la sociedad en una época en que varios seres humanos sienten desasosiego y que la única descripción posible sobre ese estado es el naufragio. El naufragio es la metáfora de lo pasajero de la experiencia y la perdurabilidad del recuerdo de los otros. La pérdida de la memoria es también una forma de naufragar en el tiempo, en el limbo, como una pareja de ancianos que navega entre sus recuerdos y el olvido.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p><strong>Jerónimo Palomares</strong></p>
<p>Artista visual que se ha especializado en el ámbito de la fotografía documental de autor y su expansión interdisciplinaria. Parte de su experiencia personal, su proceso creativo indaga en una memoria no cronológica, que apunta a situaciones sugestivas de ausencia. Con una mirada antropológica, registra rastros de desplazamiento, condiciones sociales y transformaciones ambientales; investiga el territorio desde aspectos geopolíticos, históricos y conflictos de despojo de la tierra a los pueblos originarios del sur de Sonora, por medio de la fotografía, el video y la escritura, redefiniendo narrativas desde su propia mirada.</p>
<p>Etnólogo de formación y Maestro en Artes Visuales por el posgrado en Artes y Diseño PAD, UNAM. Seleccionado en el Seminario de Fotografía Contemporánea del Centro de la Imagen, CDMX (2012). Ha sido beneficiario de la beca Jóvenes Creadores del FONCA 2013-14 y del Programa de Estímulo a la Creación y Desarrollo Artístico (PECDA, Creador con trayectoria) en tres emisiones 2023-24/2021-22/2015-16. Ganó el Primer premio de Fotografía en Punto de Partida, UNAM, 2025 por la serie Naufragios del Mar de Cortés y un Tercer lugar en el concurso de Fotografía Antropológica INAH, con el tema Las etnias de México. Su trabajo se ha mostrado en instituciones como el Museo de Arte de Sonora MUSAS (Concurso Nacional Javier Ramírez Limón), Museo Casa Álvaro Obregón MAO (Sonora), Centro Queretano de la Imagen, Museo de la Ciudad de Querétaro, Galería Libertad de Querétaro, Sala de Arte del Instituto Sonorense de Cultura, Centro Cultural San Ángel (CDMX), Museo de Culturas Populares (CDMX), Galería Aguafuerte (CDMX), Universidad Iberoamericana de Puebla (10a. Bienal de Artes Visuales, Puebla de los Ángeles ), entre otros. Actualmente, realiza una estancia de investigación Doctoral en Artes y Diseño, PAD-UNAM, llevando a cabo sus proyectos visuales en el sur de Sonora.</p>
<p>Se ha desempeñado como docente tallerista y ponente en diferentes instituciones como Casa del Lago, UNAM; Cultura Comunitaria de la Secretaría de Cultura; Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social, CIESAS Peninsular; Centro Queretano de la Imagen; Escuela Nacional de Pintura y Grabado, La Esmeralda (CDMX, ponente) y Museo Casa Álvaro Obregón MAO, Sonora.</p>
</div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118722" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-4-copia.webp" width="720" height="576" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-4-copia.webp 720w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-4-copia-300x240.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-4-copia-350x280.webp 350w" sizes="(max-width: 720px) 100vw, 720px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118719" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-1-copia.webp" width="720" height="576" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-1-copia.webp 720w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-1-copia-300x240.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Jeronimo-Palomares-Naufragios-Cianotipia-virada-a-blanco-y-negro-2024-1-copia-350x280.webp 350w" sizes="(max-width: 720px) 100vw, 720px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div></div></div></div></div></div><script id="script-row-unique-0" data-row="script-row-unique-0" type="text/javascript" class="vc_controls">UNCODE.initRow(document.getElementById("row-unique-0"));</script></div></div></div>
</div><p>El cargo <a href="https://riad.fad.unam.mx/naufragios/">NAUFRAGIOS</a> apareció primero en <a href="https://riad.fad.unam.mx">Revista Imagen Arte Diseño</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://riad.fad.unam.mx/naufragios/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Un Archivo Activo de Imágenes Friccionales.  Infraestructura Férrea, Materialidad y Extractivismo</title>
		<link>https://riad.fad.unam.mx/imagenes-friccionales/?utm_source=rss&#038;utm_medium=rss&#038;utm_campaign=imagenes-friccionales</link>
					<comments>https://riad.fad.unam.mx/imagenes-friccionales/#respond</comments>
		
		<dc:creator><![CDATA[Valeria Montoya]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 28 Apr 2026 19:47:24 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Ensayo Visual]]></category>
		<category><![CDATA[NAUFRAGIO]]></category>
		<category><![CDATA[AUSENCIA]]></category>
		<category><![CDATA[MEMORIA]]></category>
		<category><![CDATA[BITÁCORA INTERVENIDA]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://riad.fad.unam.mx/?p=118735</guid>

					<description><![CDATA[<p>A través del uso de grafito y papel, frotando superficies incrustadas en el suelo, genero marcas que revelan el desgaste del tiempo y las narrativas de modernidad asociadas a la infraestructura del primer tren interoceánico en México. </p>
<p>El cargo <a href="https://riad.fad.unam.mx/imagenes-friccionales/">Un Archivo Activo de Imágenes Friccionales.  Infraestructura Férrea, Materialidad y Extractivismo</a> apareció primero en <a href="https://riad.fad.unam.mx">Revista Imagen Arte Diseño</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<div class="wpb-content-wrapper"><div data-parent="true" class="vc_row row-container" id="row-unique-1"><div class="row double-top-padding single-bottom-padding single-h-padding limit-width row-parent"><div class="wpb_row row-inner"><div class="wpb_column pos-top pos-center align_right align_left_tablet align_left_mobile column_parent col-lg-3 single-internal-gutter"><div class="uncol style-light"  ><div class="uncoltable"><div class="uncell no-block-padding" ><div class="uncont" ><div class="uncode-info-box versalitas h4 font-weight-800 text-capitalize" ><span class="category-info"> <a href="https://riad.fad.unam.mx/category/ensayo-visual/" title="View all posts in Ensayo Visual" class="">Ensayo Visual</a></span></div></div></div></div></div></div><div class="wpb_column pos-top pos-center align_left column_parent col-lg-9 single-internal-gutter"><div class="uncol style-light"  ><div class="uncoltable"><div class="uncell no-block-padding" ><div class="uncont" ><div class="vc_custom_heading_wrap "><div class="heading-text el-text" ><h2 class="h1" ><span>AUSENCIA</span></h2></div><div class="clear"></div></div>
	<div class="wpb_raw_code wpb_raw_html  css-autor" >
		<div class="wpb_wrapper">
			
                
                    <!--begin code -->

                    
                    <div class="pp-multiple-authors-boxes-wrapper pp-multiple-authors-wrapper pp-multiple-authors-layout-simple_list multiple-authors-target-shortcode box-post-id-117939 box-instance-id-1 ppma_boxes_117939"
                    data-post_id="117939"
                    data-instance_id="1"
                    data-additional_class="pp-multiple-authors-layout-simple_list.multiple-authors-target-shortcode"
                    data-original_class="pp-multiple-authors-boxes-wrapper pp-multiple-authors-wrapper box-post-id-117939 box-instance-id-1">
                                                <span class="ppma-layout-prefix"></span>
                        <div class="ppma-author-category-wrap">
                                                                                                                                    <span class="ppma-category-group ppma-category-group-1 category-index-0">
                                                                                                                        <ul class="pp-multiple-authors-boxes-ul author-ul-0">
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            
                                                                                                                    <li class="pp-multiple-authors-boxes-li author_index_0 author_valeria-montoya no-avatar">
                                                                                                                    
                                                            <div class="pp-author-boxes-avatar-details">
                                                                <div class="pp-author-boxes-name multiple-authors-name"><a href="https://riad.fad.unam.mx/author/valeria-montoya/" rel="author" title="Valeria Montoya" class="author url fn">Valeria Montoya</a></div>                                                                                                                                                                                                
                                                                                                                                
                                                                                                                            </div>
                                                                                                                                                                                                                        </li>
                                                                                                                                                                                                                                                                                        </ul>
                                                                            </span>
                                                                                                                                                                                    </div>
                        <span class="ppma-layout-suffix"></span>
                                            </div>
                    <!--end code -->
                    
                
                            
        
		</div>
	</div>
<div class="uncode_text_column" ><p>A través del uso de grafito y papel, frotando superficies incrustadas en el suelo, genero marcas que revelan el desgaste del tiempo y las narrativas de modernidad asociadas a la infraestructura del primer tren interoceánico en México. Estas imágenes no son simples testimonios visuales, sino dispositivos críticos que permiten leer las interacciones entre historia, materialidad y extractivismo. Lejos de un archivo tradicional que organiza la memoria de manera estática, este archivo de imágenes friccionales se concibe como un proceso relacional, activando el suelo y sus incrustaciones, para revelar tensiones entre lo táctil, lo residual y lo latente. El archivo de imágenes friccionales, se convierte en una herramienta para escuchar y leer el territorio, visibilizando las estructuras extractivistas que aún operan y continúan configurando el espacio alrededor de lo ferroviario.</p>
<p>Desde la perspectiva de los nuevos materialismos, me he aproximado a la infraestructura del primer tren interoceánico en México no sólo como un sistema de transporte, sino como un ensamblaje dinámico donde materias, cuerpos y fuerzas simbólicas coexisten en constante fricción.</p>
</div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118742" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_4-copia.webp" width="1373" height="1003" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_4-copia.webp 1373w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_4-copia-300x219.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_4-copia-1024x748.webp 1024w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_4-copia-768x561.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_4-copia-350x256.webp 350w" sizes="(max-width: 1373px) 100vw, 1373px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div><figcaption>Valeria Montoya, Frottage-Archivo de Imágenes Friccionales, Primer Tren Interoceánico en México, 2024.</figcaption></div><div class="uncode_text_column" ><p>En los caminos de fierro que he recorrido, los materiales, minerales y tierras que permiten el desplazamiento de trenes y cuerpos en el país me han revelado cómo los proyectos desarrollistas y la modernidad —entendida como un régimen de poder que configura territorios, cuerpos y relaciones sociales en función de intereses específicos— siguen privilegiando a la burguesía industrial, perpetuando una dependencia colonial en países latinoamericanos como el nuestro.</p>
<p>No es casual que, para el desarrollo de este archivo haya elegido utilizar grafito y papel —frotando superficies— con el fin de provocar una imagen friccional. El mineral del grafito, en este sentido, me permite reflexionar sobre aquello que configura los territorios atravesados por los caminos de fierro, abordando sus procesos territoriales e históricos. A partir de la erosión de un mineral contra otro se revelan marcas del tiempo y procesos de desgaste que, en muchos casos, se superponen a ciertas narrativas de modernidad y progreso que envuelven este tipo de infraestructura.</p>
<p>En las superficies rascadas que comparto se evidencian los vestigios de un pasado férreo y como las formas vigentes de dependencias coloniales que aún operan en la configuración del territorio. El archivo de imágenes friccionales actúa no sólo como un testimonio visual, sino también como un dispositivo de lectura de las relaciones entre historia, materialidad y extractivismo.</p>
<p>La huella visible en estas superficies —estas imágenes friccionales— funciona como un signo indexal, una marca que evidencia el contacto directo con aquello que la produjo, pero también es un indicio de la continuidad histórica en la que la explotación de recursos sigue configurando el espacio.</p>
<p>Es importante mencionar que estas imágenes, desde su dimensión archivística, se navegan como un registro material del territorio y de la instrumentalización de todo lo que contiene: cuerpos, minerales, infraestructuras. De este modo, he permitido que el propio suelo y su lugar  hablen, revelando las tensiones inscritas en su superficie.</p>
</div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118740" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_2-copia.webp" width="1800" height="1090" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_2-copia.webp 1800w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_2-copia-300x182.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_2-copia-1024x620.webp 1024w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_2-copia-768x465.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_2-copia-1536x930.webp 1536w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_2-copia-350x212.webp 350w" sizes="(max-width: 1800px) 100vw, 1800px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 50%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118741" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_3-copia.webp" width="1200" height="1800" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_3-copia.webp 1200w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_3-copia-200x300.webp 200w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_3-copia-683x1024.webp 683w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_3-copia-768x1152.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_3-copia-1024x1536.webp 1024w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_3-copia-350x525.webp 350w" sizes="(max-width: 1200px) 100vw, 1200px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 50%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118744" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_6-copia.webp" width="1025" height="765" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_6-copia.webp 1025w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_6-copia-300x224.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_6-copia-768x573.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_6-copia-350x261.webp 350w" sizes="(max-width: 1025px) 100vw, 1025px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 50%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118743" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_5-copia.webp" width="1052" height="765" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_5-copia.webp 1052w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_5-copia-300x218.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_5-copia-1024x745.webp 1024w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_5-copia-768x558.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_5-copia-350x255.webp 350w" sizes="(max-width: 1052px) 100vw, 1052px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 50%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118738" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_10-copia.webp" width="702" height="550" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_10-copia.webp 702w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_10-copia-300x235.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_10-copia-350x274.webp 350w" sizes="(max-width: 702px) 100vw, 702px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode_text_column" ><p>En lugar de operar como un archivo tradicional, que suele organizar y fijar la memoria en categorías estáticas, este archivo de imágenes friccionales se concibe como un proceso relacional en el que cada imagen es una activación del suelo. Más que acumular pruebas de un pasado férreo, el archivo se convierte en un campo de tensiones que permite leer la persistencia de estructuras extractivistas en el presente, alejándose de la centralidad del documento archivístico para situarse en la potencia de lo táctil, lo residual y lo latente. Una fricción continua entre cuerpo, imagen y materia, con el fin de convertirse en una práctica activa de escucha y lectura del territorio.</p>
</div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118736" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_8-copia.webp" width="1052" height="749" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_8-copia.webp 1052w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_8-copia-300x214.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_8-copia-1024x729.webp 1024w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_8-copia-768x547.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_8-copia-350x249.webp 350w" sizes="(max-width: 1052px) 100vw, 1052px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118739" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_1-copia.webp" width="1757" height="1200" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_1-copia.webp 1757w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_1-copia-300x205.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_1-copia-1024x699.webp 1024w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_1-copia-768x525.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_1-copia-1536x1049.webp 1536w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_1-copia-350x239.webp 350w" sizes="(max-width: 1757px) 100vw, 1757px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118737" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_9-copia.webp" width="728" height="506" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_9-copia.webp 728w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_9-copia-300x209.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_9-copia-350x243.webp 350w" sizes="(max-width: 728px) 100vw, 728px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div><div class="uncode_text_column" ><p><strong>Referencias</strong></p>
<p>Bennett, J. (2004). The force of things: Steps toward an ecology of matter. Political Theory, 32(3), 347–372. https://www.jstor.org/stable/4148158</p>
<p>Foucault, M. (1984). Des espaces autres. Architecture, mouvement, continuité, 5, 46–49.</p>
<p>Mitchell, W. J. T. (2009). Imperial landscape (H. Pas, Trad.). Katatay, 5(7), 112–129.</p>
<p>&nbsp;</p>
<p><strong>Valeria Montoya </strong></p>
<p>Es una artista de medios mixtos cuya práctica se enfoca en las narrativas históricas de la modernidad y la epistemología política de los cuerpos. Su trabajo emplea materiales y técnicas analógicas, como cabello humano, dispositivos electromagnéticos y la interacción sensorial mediada por la luz solar, para explorar la relación entre cuerpo, espacio e historia. Montoya es graduada con una maestría en Producción e Investigación en Artes y Medios por la Universidad de Barcelona, España. Su obra ha sido presentada en diversas exposiciones y residencias internacionales. Destaca su participación en: <em>PECDA-Programa de Estímulos a la Creación y Desarrollo Artístico del Estado de México</em> (2024-2025); <em>Geografías Flotantes en</em> CENART (2023), Fundación Colección Jumex (2023); <em>Tráfico de Bondades</em> / <em>Kindness Contraband</em> en PACE, Iowa (2023) y <em>Residencia en Fortuna, Omaha</em> (2023), financiada por <em>The Union Center for Contemporary Arts</em>. También ha sido parte de la <em>Allied – Kyiv Biennial</em> (2021), <em>Carico Massimo, Livorno</em> (2020, Obra en Colección) y la <em>III Bienal del Paisaje</em>, <em>Museo de Arte de Nogales</em> (2019), entre otras.</p>
<p><a href="http://www.valeriamontoya.xyz">www.valeriamontoya.xyz</a></p>
</div><div class="uncode-single-media  text-left"><div class="single-wrapper" style="max-width: 100%;"><div class="tmb tmb-light  tmb-media-first tmb-media-last tmb-content-overlay tmb-no-bg"><div class="t-inside"><div class="t-entry-visual"><div class="t-entry-visual-tc"><div class="uncode-single-media-wrapper"><img decoding="async" class="wp-image-118745" src="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_7-copia.webp" width="1100" height="729" alt="" srcset="https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_7-copia.webp 1100w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_7-copia-300x199.webp 300w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_7-copia-1024x679.webp 1024w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_7-copia-768x509.webp 768w, https://riad.fad.unam.mx/wp-content/uploads/2026/04/Valeria-Montoya-Frottage-Archivo-de-Imagenes-Friccionales-Primer-Tren-Interoceanico-en-Mexico-2024_7-copia-350x232.webp 350w" sizes="(max-width: 1100px) 100vw, 1100px" /></div>
					</div>
				</div></div></div></div></div></div></div></div></div></div><script id="script-row-unique-1" data-row="script-row-unique-1" type="text/javascript" class="vc_controls">UNCODE.initRow(document.getElementById("row-unique-1"));</script></div></div></div>
</div><p>El cargo <a href="https://riad.fad.unam.mx/imagenes-friccionales/">Un Archivo Activo de Imágenes Friccionales.  Infraestructura Férrea, Materialidad y Extractivismo</a> apareció primero en <a href="https://riad.fad.unam.mx">Revista Imagen Arte Diseño</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
					<wfw:commentRss>https://riad.fad.unam.mx/imagenes-friccionales/feed/</wfw:commentRss>
			<slash:comments>0</slash:comments>
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
